پایگاه داده‌های مكانی (GIS)

وجود داده‌های مکانی و توصیفی معتبر و قابل استفاده مهم‌ترین عامل در استقرار و پیاده‌سازی یك سیستم GIS محسوب می‌شوند. داده‌های مكانی معرف شكل و موقعیت عوارض است و داده‌های توصیفی شامل خصوصیات و ویژگی‌های مرتبط با داده‌های مكانی می‌باشد. كلیه پردازش‌ها، تجزیه و تحلیل‌ها و پرسش‌ها بر مبنای داده‌های مکانی و توصیفی موجود در سیستم و روابط مكانی و غیرمكانی حاكم بر آنها انجام می‌شوند. هر چه داده‌های موجود در سیستم و روابط بین آنها به آنچه در دنیای واقعی وجود دارد نزدیكتر باشند، نتایج به‌دست آمده از پرسش‌ها و تجزیه و تحلیل‌ها به واقعیت نزدیك‌تر بوده و با آنچه در دنیای واقعی می‌گذرد، تطابق بیشتری دارد. نتایج به‌دست آمده از تجزیه و تحلیل‌ها مدیران و برنامه‌ریزان را در جهت تصمیم‌گیری هر چه صحیح تر و بهتر حمایت می‌نماید.

در حال حاضر مجموعه داده‌های مکانی و توصیفی طرح‌های توسعه و عمران مصوب در قالب مجموعه‌ای از انواع نقشه‌ها و گزارش‌ها در مرکز آرشیو دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و حوزه شهرسازی و معماری ادارت كل راه و شهرسازی استان‌ها نگهداری و ذخیره‌سازی می‌شوند. با توجه به بررسی محتوای نقشه‌ها و گزارش‌های طرح­های توسعه و عمران نمونه در مرحله شناخت و نیازسنجی می‌توان گفت که داده‌های مکانی و توصیفی موجود طرح‌ها با سلیقه‌ها و رویکردهای مختلف تهیه شده‌اند که این امر منجر به تولید اطلاعات ناهمگون از طرح‌ها شده است که نتایج این امر را می توان در متفاوت بودن نقشه‌ها، لایه‌های اطلاعاتی، اقلام توصیفی و دامنه‌های مرتبط با طرح‌های توسعه و عمران از نقطه نظر تعداد، دقت، تعریف، نام‌گذاری، منابع اخذ و شیوه ذخیره‌سازی عنوان نمود. به عبارت دیگر می‌توان گفت که در حال حاضر استاندارد و دستورالعمل مشخص و جامع جهت تهیه و ذخیره‌سازی داده‌های مکانی و توصیفی مربوط به طرح­های توسعه و عمران در محیط GIS وجود ندارد که این امر منجر به تولید مجموعه‌ای ناهمگون از نقشه‌ها در قالب‌ها و استانداردهای مختلف گشته است.

لازمه وجود مدیریت بهینه داده­‌های مکانی و توصیفی در یك سازمان یا وزارتخانه، یكنواخت كردن تمامی داده‌ها در تمامی سطوح آن سازمان می‌باشد. این مهم از طریق استانداردسازی انجام می‌­پذیرد. لذا براساس نتایج مرحله شناخت، در این مرحله، مدل مفهومی و استاندارد پایه پایگاه داده مکانی تدوین می­‌گردد.

در مرحله تدوین استاندارد مواردی از قبیل مقیاس، سیستم تصویر، بیضوی مبنا، كلاسه‌بندی اطلاعات، مشخصات عوارض مکانی، گردش اطلاعاتی (تولید کننده، ذخیره‌ کننده، بهنگام‌ کننده و استفاده‌کننده) و مشخصات اقلام اطلاعات توصیفی استاندارد خواهند شد. در انتهای این مرحله روابط توپولوژیك و غیرتوپولوژیك اطلاعات مكانی با یكدیگر، ارتباط جداول اطلاعاتی یا كلاس‌ها و زیركلاس‌های اطلاعاتی، در قالب دیاگرام‌های استاندارد ترسیم و ارائه می‌­گردد. لازم به توضیح است که در انتهای این مرحله استاندارد متادیتا تهیه می‌شود. با ایجاد متادیتا، شناسنامه‌ای كه گویای وضعیت و مشخصات داده‌ها باشد، تدوین می‌شود و كاربران برای تشخیص تناسب داده‌ها برای كاربردهای مورد نظر می‌توانند تصمیم گیری‌های لازم را بنمایند.

هدف

در این مرحله از طرح، بر اساس استانداردهای موجود پایه و تخصصی مرتبط با طرح‌های توسعه و عمران، نیازمندی­ها و توقعات حوزه شهرسازی و معماری وزارتخانه و همچنین اطلاعات مکانی و توصیفی موجود در انواع طرح‌ها، مقیاس‌های بهینه جهت ذخیره‌سازی اطلاعات طرح‌ها تعیین و عوارض مكانی و اقلام توصیفی موردنیاز به تفكیك مقیاس‌های منتخب شناسایی و تعریف می‌گردد. اهداف موردنظر در تدوین مدل مفهومی و استاندارد پایگاه داده مکانی طرح‌های توسعه و عمران را می‌توان به شرح زیر عنوان نمود:

• فراهم آمدن یكی از اجزای اساسی لازم برای پیاده‌سازی سیستم اطلاعات مکانی در معاونت شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی و همچنین حوزه شهرسازی و معماری ادارات كل راه و شهرسازی استان‌ها
• ایجاد هماهنگی و یكپارچگی در تولید و بهنگام‌سازی اطلاعات مکانی و توصیفی مورد نیاز طرح‌های توسعه و عمران
• رسیدن به یك سطح كیفی مناسب از نقطه نظر اطلاعات، از طریق پیروی كردن از یك استاندارد واحد توسط شرکت‌های مهندسین مشاور
• ارائه بستری مناسب برای ایجاد دستورالعمل‌های اجرایی و نرم‌افزاری خاص برای طراحی، اجرا و راه‌اندازی سیستم مدیریت پایگاه داده مكانی طرح‌های توسعه و عمران
• ارائه بستری برای كنترل كیفیت مراحل انجام‌شده در ایجاد سیستم مدیریت پایگاه داده مكانی طرح‌های توسعه و عمران
• تسهیل در امر تبدیل و تبادل اطلاعات

مراحل انجام پروژه

مرحله تدوین مدل مفهومی و استاندارد پایگاه داده مکانی طرح‌های توسعه و عمران شامل مراحل فرعی زیر می‌باشد:

• مطالعه و بررسی طرح‌های موجود از دیدگاه GIS
• مطالعه و بررسی استانداردهای موجود از دیدگاه GIS
• تعیین مقیاس‌های مناسب جهت ذخیره‌سازی اطلاعات مورد نیاز
• تعیین سیستم تصویر و بیضوی مبنا به تفکیک مقیاس
• دسته‌بندی عوارض و تعیین کلاس‌های اطلاعاتی
• تعیین اطلاعات مكانی و توصیفی مورد نیاز به تفكیك مقیاس
• تعیین مشخصات دامنه‌های اطلاعات توصیفی
• طراحی و تكمیل برگه استاندارد داده مکانی
• ترسیم مدل داده‌ای
• تدوین استاندارد متادیتا

همچنین در این مرحله بررسی استانداردها و دستورالعمل‌های ذیل که معمولا در تهیه انواع طرح‌های توسعه و عمران به نحوی از آنها استفاده می‌شود، مدنظر قرار گرفت:

• شرح خدمات طرح‌های توسعه و عمران شامل قرارداد همسان تهیه طرح‌های توسعه و عمران ناحیه‌ای (تیپ 19) و طرح‌های کالبدی منطقه‌ای
• دستورالعمل کلی تهیه نقشه‌های طرح‌های توسعه و عمران در محیط GIS (تدوین‌شده توسط دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری)
• دستورالعمل‌های کلی تهیه نقشه‌های طرح‌های توسعه و عمران در محیط GIS (حوزه شهرسازی و معماری سازمان مسکن و شهرسازی استان‌ها )
• استانداردهای سازمان نقشه‌برداری کشوردر مقیاس‌های مختلف
• استاندارد GIS سازمان‌ها و ارگان‌های موجود (وزارت راه و ترابری، وزارت نیرو، بنیاد مسکن، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، شرکت توانیر، سازمان حفاظت محیط‌زیست و آمایش سرزمین استان اصفهان

در ارزیابی محتوی نقشه‌های انواع طرح‌های توسعه و عمران نمونه و انطباق آنها با استانداردهای مذکور، بررسی موارد ذیل به‌ صورت تفصیلی مدنظر قرار گرفت:

• تنوع نقشه‌ها
• تنوع لایه‌های اطلاعاتی
• تعاریف و عناوین لایه‌ها
• نقشه‌های پایه مورد استفاده
• نحوه ذخیره‌سازی (سیستم مختصات، مقیاس، فرمت و کارتوگرافی)

با توجه به نتایج مطالعات فوق، انجام موارد ذیل مد نظر قرار گرفت:

• تعیین مقیاس‌های مناسب جهت ذخیره سازی اطلاعات مکانی انواع طرح‌های توسعه و عمران فراشهری
• تعیین سیستم تصویر و بیضوی مبنا به تفکیک مقیاس
• طراحی برگه استاندارد داده مکانی
• تکمیل برگه های استاندارد برای طرح‌های توسعه و عمران فراشهری شامل كالبدی ملی، كالبدی منطقه‌ای، توسعه و عمران ناحیه‌ای و مجموعه شهری

با توجه به گروه‌بندی فوق، انجام موارد ذیل مد نظر قرار گرفت:

• دسته ­بندی عوارض و تعیین کلاس‌های اطلاعاتی
• تعیین اطلاعات مكانی مورد نیاز به تفكیك طرح‌ها
• تعیین اطلاعات توصیفی مورد نیاز به تفكیك عارضه مکانی
• تعیین مشخصات دامنه‌های اطلاعات توصیفی
• تكمیل برگه استاندارد داده مکانی
• ترسیم مدل داده‌ای

بر اساس نتایج بدست آمده در این مرحله از طرح می‌توان گفت که در استاندارد پایگاه داده مکانی طرحهای توسعه و عمران فراشهری شامل 130 لایه اطلاعاتی موردنیاز می‌باشد.